RSS

Różne formuły na skuteczność pocisku czyli jak dobrać kaliber i kulę na łowy

28 Lut

Płk Jeff Cooper napisał kiedyś, że w walce nie jest konieczne, aby zabić swojego przeciwnika, ale jest absolutnie konieczne, aby powstrzymać go od zabicia ciebie. Dotyczy to oczywiście starcia z homo sapiens.

Od ponad  półtora wieku kwestia „stopping power” (siły – mocy obalającej pocisku)  zaczęła poważnie interesować łowców polujących na grubego zwierza. Trzeba przy tym wiedzieć, iż termin  „rażenie skuteczne” nie jest synonimem rażenia obalającego. Kula może razić zwierza śmiertelnie, ale gdy nie ma natychmiastowego obalenia będziemy skazani na szukanie postrzałka. Możemy sobie jeszcze na to pozwolić, gdy ssak nie należy do zwierząt niebezpiecznych czy szczególnie niebezpiecznych.  W przypadku tych ostatnich szybkie obalenie jest jak najbardziej wskazane i pożądane  bo niepotrzebne ryzykować może tylko głupiec. Stąd taka popularność solidnych „stoperów”.

Jak wiadomo, zły dobór broni czy naboju może być katastrofalny w skutkach. Wbrew powszechnej opinii nie tylko w Afryce. Niebezpieczna może  być  zarówno „Big Five” (wielka piątka – słoń, bawół, nosorożec, lew i lampart)  ale i wiele innych okazów. Udokumentowano setki jeśli nie tysiące  przypadków śmiertelnych szarż zwierząt, nawet o masie mniejszej niż 100 kg.

Nieodpowiedni dobór broni i amunicji nierzadko powodował utratę życia także w warunkach łowów w Europie. Dzik, łoś czy jeleń mogą być bardzo niebezpieczne. Nie na darmo mówiono kiedyś: idziesz na niedźwiedzia – szykuj łoże; idziesz na dzika – szykuj mary. Co prawda powiedzenie to dotyczyło odległych czasów, gdy broń palna była bardzo niedoskonała,  niemniej i dzisiaj nie do końca straciło swą wymowę. Rozjuszony odyniec idzie przez krzaki jak czołg i biada temu co go zranił. Po strzale, który zwierza nie zastopował,  ten dostaje od natury swoisty prezent – taką dawkę adrenaliny, iż nie czuje bólu.  Następna kula musi mieć silne rażenie obalające albo być idealnie celna. Najlepiej połączyć te dwie kwestie.  Oczywiście, w warunkach silnego stresu niełatwo osiągnąć wysoką  precyzję strzału (zwłaszcza do ruchomego celu),  stąd wskazana jest jak największa „stopping power” (siła obalająca pocisku).  Generalnie łowcy, którzy w praktyce interesują się „stopping power” dzielą się na dwie grupy. Pierwszą tworzą zwolennicy „Big bore” czyli  dużych, mocnych i raczej wolnych kalibrów,  drugą miłośnicy płaskiego toru pocisków i ultra prędkości.  Każdy z wymienionych fanklubów dysponuje potężną ilością materiałów, które uzasadniają skuteczność ich tez. Dochodzą do tego osobiste doświadczenia. Nawet ten, który rocznie odstrzeliwuje jednego dzika bądź sarnę wypowiada się obszernie w temacie „praktyki” rażenia obalającego. Tymczasem XXI wiek stwarza takie ograniczenia, iż nie znajdziemy zbyt wielu doświadczonych łowców, którzy są w stanie w pełni obiektywnie ocenić konkretny pocisk i nabój.

Naukowcy i myśliwi – zwłaszcza amerykańscy od dawna opracowują coraz nowsze matematyczne metody obliczeniowe,  mające na celu dostosowanie danego pocisku i typu amunicji do konkretnych warunków polowania.  Myśliwi zazwyczaj nie są naukowcami. Może i dobrze, bo nikt nie chce być zasypywany trudnymi wzorami.  Łowcy opierają więc wnioski na własnej praktyce, czasem opinii mniejszego lub większego kręgu towarzyszy „po strzelbie”. Raczej rzadko bazują na przemyślanej i przetestowanej wiedzy naukowej. Kiedyś myśliwi, zwłaszcza polujący w Afryce czy Indiach kładli w ciągu swojej kariery setki, a nawet tysiące sztuk bardzo niebezpiecznej zwierzyny. Ich relacje dotyczące skuteczności konkretnych pocisków czy kalibrów są bardzo istotne, choć od tego czasu zrobiono olbrzymi postęp.  Stosuje się nowe generacje nabojów,  a dzięki nowym gatunkom prochów pociski rozpędzane są do zawrotnych prędkości.  Z drugiej strony technika swoje, a praktyka swoje. Obecnie prawie nikt nie ma możliwości zdobycia tak szerokich doświadczeń jak łowcy i badacze przyrody z XIX wieku. Nie te populacje zwierzyny…

Warto przy tym pamiętać, iż prawie każdy z uznanych guru karabinu miał jakieś uprzedzenia. Jesteśmy tylko ludźmi, z całą gamą przywar.  Jeden lubił duże kalibry,  inny mniejsze, ale z szybką, płaskotorową kulą.  Elmer Keith, zwolennik  solidnych „luśni” napisał kiedyś, że .270 Winchester jest dobry tylko na kojoty.  A przecież ten świetny nabój w dobrych rękach może czynić cuda i absolutnie nie wolno go deprecjonować. Keith twierdził, iż prawdziwa broń zaczyna się od kalibru .33 i pocisku o masie 16,2 g. Bezsprzecznie, kanał rany jest przy solidnych kalibrach większy, nawet przy słabszym zgrzybkowaniu pocisku.

Z kolei Roy Weatherby, wielki entuzjasta ultraszybkich pocisków starał się kiedyś udowodnić, iż jego magnumy, nawet małokalibrowe (np. .257 W – by Mag.) są w stanie zatrzymać i obalić prawie każde zwierzę.  Sprawdzał  to także w Afryce, z powodzeniem.  Kto z nich ma rację? Jak zwykle, każdy po trochu. Absolutnej racji nie ma nikt. Jeżeli przy potężnych prędkościach przycelnych użyjemy bardzo lekkiej kuli półpłaszczowej, to ekspanduje ona ekstremalnie  szybko,  już na pierwszych centymetrach wnikania. Będziemy mieli wtedy do czynienia z szeroką, ale niestety płytką raną. Jeżeli organy ważne dla życia nie zostaną naruszone, zwierz ulegnie krótkotrwałemu szokowi, po czym ujdzie.  Lepsza będzie więc kula wolniejsza, z prędkościami przycelnymi rzędu 600 – 700 m/s.  Mamy wtedy nieco słabsze zgrzybkowanie,  ale większą penetrację. Bardzo twardy i nadmiernie szybki pocisk  dojdzie z kolei do istotnych organów i je uszkodzi, ale wąski kanał rany opóźni działanie obalające. Za wolne i za szybkie pociski nie są więc specjalnie wskazane, jeżeli interesuje nas dobre obalanie.  Najbardziej odpowiednie kanały ran poprzez serce, płuca lub tętnice główne winny mieć średnicę 19 – 25 mm. Mniejszy otwór w głównych tętnicach (zrobiony przez pocisk mniejszego kalibru lub słabiej grzybkujący) też zabije, ale może działać znacznie, znacznie wolniej i zwierzę zostanie utracone. Jest też o wiele trudniej poszukiwać postrzałka bez śladu farby niż takiego który rzuca nią na prawo i lewo.

Ktoś powie – a ja używam brenek, które w powszechnej opinii są najlepszymi stoperami na dziki. Mimo to zdarza się, iż dzik dostanie dwie – trzy takie kule i mimo to obalania nie ma.  Prawda.  Breneka brenece nierówna.  Trend do zmniejszania masy pocisków kulowych do broni gładkolufowej nie jest najlepszym rozwiązaniem.  Łowcy stosują powszechnie „Sport Slugi” o masie 24 – 28 g i zmniejszonym ładunku prochowym.  Powody są proste – niższa cena i mniejszy odrzut.  Trzeba wyraźnie powiedzieć, iż służą one do dziurawienia tarcz, a nie obalania dzików. Oszczędność na cenie naboju nie ma tutaj racjonalnego uzasadnienia. Jeżeli więc już breneka, to raczej o pełnej masie (36 – 40 g).

Energia kinetyczna i duża prędkość nie jest jedynymi czynnikami świadczącym o skuteczności danego naboju. Niektórzy np. nisko oceniają umiarkowany kaliber .30 – 30 Win., a przecież jest on bardzo skutecznym, wręcz imponującym  „killerem” jeleni wirginijskich.  Ponoć  ponad 90 %  jeleni w USA pada od 30 – 30 Win. , używanego w sztucerach „lever action”.  Także .45 – 70 Govt. nie zachwyca swoją kinetyką, zwłaszcza na dystansie stu  czy więcej metrów. Nikt jednak nie zaprzeczy, iż jest wystarczająco dobry pod względem obalania (zwłaszcza, jeśli zwierz ma masę poniżej 200 kg). Wszak sprawdzał się doskonale nawet podczas łowów na bizony. Pocisk dużego kalibru ma większy przekrój poprzeczny  (jest on liczony jako średnicy kuli podniesiona do kwadratu). Pocisk z większym przekrojem poprzecznym daje nie tylko szerszy kanał stały ale i chwilowy.

Istnieje optymalny zakres prędkości, zależny ściśle od konstrukcji pocisku, w którym to zakresie przekazywanie energii jest najskuteczniejsze. Przytoczmy test trzech pocisków – Vulkana, Oryxa i  TXP ( de facto Swift – A – Frame). Ich skuteczność badano na blokach żelatyny, z trzech dystansów:  50 metrów (odległość strzału typowa dla polowania zbiorowego), 150 metrów (standardowa odległość polowań z zasiadki) oraz  350 metrów (góry, rozlegle równiny).  W pierwszym przypadku Vulkan dał najszerszy kanał, ale jego penetracja była najsłabsza. Nastąpiło to wskutek prawie natychmiastowego zgrzybkowania oraz oddzielenia się ołowianego rdzenia od płaszcza. Oryx dał minimalnie węższy kanał ale  lepszą penetrację, dzięki zachowaniu pełnej masy pocisku. TXP  charakteryzował się największą głębokością wnikania bo deformacja była najsłabsza. Wniosek? Na bliskim dystansie najlepszy na dzika będzie Vulkan, dobrze spisze się też Oryx. TXP  na nasze zbiorówki się nie nadaje.

Teraz próba na 150 metrów. Pociski mają prędkość średnią ok. 700 m/s. Z trójki najlepszy był Oryx; zarówno kanał chwilowy jak i penetracja są optymalne do rażenia każdej europejskiej zwierzyny. Vulkan ustępuje mu znacznie pod względem przebicia i nieznacznie pod względem wielkości kanału chwilowego. TXP nadal wnika najgłębiej, ustępując dwóm wymienionym  pod względem obszaru kanału.

Wreszcie dystans  350 metrów. Prędkość pocisków spadła do 450 – 500 m/s. Pocisk TXP nie ekspandował wcale, dając równy, najgłębszy kanał.  Największy kanał chwilowy ma Vulkan, ale uwaga: jego penetracja jest już zdecydowanie za słaba do skutecznego rażenia życiowo ważnych organów.  I na tej odległości strzału Oryx, w naszych warunkach wydaje się najlepszy.  Opisane próby dotyczą tylko amunicji Normy, więc ich przydatność można odnieść zaledwie do wskazania dobrego pocisku z gamy produkowanej przez tą firmę. Inne zakłady amunicyjne także dysponują kapitalnymi, nowoczesnymi  pociskami.

Wiele z tego co czytamy na ten temat siły obalającej pocisków jest mieszaniną prawd, mitów, legend czy wreszcie zwykłych plotek. Wiedza o rażeniu obalającym jest cały czas uzupełniana i aktualizowana.

W ostatnim czasie powstało wiele orientacyjnych formuł  i tabel, bazujących na wzorach matematycznych.  Żadna  nie jest  idealna.  Kilka starych teorii i wzorów zostało już obalonych, przydatność innych znacznie zmalała.

W Afryce, zwłaszcza przy strzelaniu do potężnych zwierząt o mocnym kośćcu pociskami nieekspansywnymi typu Solids sprawdzał się tzw. Taylor Knock Out (TKO) czyli współczynnik obalający Johna Taylora.  W  Europie  „sprawność wyliczeniowa” skali Taylora nie może być dobra, bowiem na naszą zwierzynę stosujemy pociski deformujące się.  TKO nie uwzględniał ekspansji pocisków w tuszach.

Przypomnijmy, jak się go wylicza. Masę pocisku mnożymy przez jego prędkość i średnicę, następnie wynik dzielimy przez 7000 (aby otrzymać mniejszą liczbę, jeden funt równa się 7000 grainów).

Weźmy pod uwagę standard  czyli popularny nabój  kal. 308 Winchester.

– średnica pocisku : 7,62 mm  –    0,30″

– masa: 9,7 g                           –    150 grainów

– prędkość: 860 m/s                –    2820 stóp na sek.

Przy naszych jednostkach miar i wag w dzielniku winna być liczba dwukrotnie mniejsza (3500 zamiast 7000).

Jeżeli już ktoś zechce /pewnie przy takim liczeniu dziadek Taylor przewraca się w grobie!/, posłużyć się współczynnikiem TKO w stosunku do zwierzyny europejskiej, warto pamiętać, iż  do szybkiego osadzenia mocnego odyńca potrzebny jest pocisk  o  wyliczonej wartości minimum 30 , a nawet 40 punktów.  Niestety, brak uwzględniania zgrzybkowania  kul w tuszach prowadzi do licznych błędów czy przekłamań.  Jasne jest bowiem, iż przy silnej ekspansji lepszy na dzika będzie pocisk kalibru 8 x 57 JS niż cięższa (i generalnie znacznie skuteczniejsza) kula kalibru 9,3 x 62 gdyby ta ostatnia zupełnie się nie rozwinęła.  Deformujący się pocisk wybija większy kanał rany.

Uśrednione dane dot. współczynnika TKO dla  wybranych nabojów zawarto w poniższej tabeli. Wyliczono je dla kilku fabrycznych elaboracji.

Kaliber

TKO

.22 LR 1,33
.25 ACP 1,34
.223 Rem. 5,78
.243 Win. 8,71
.30 – 30 Win. 14,86
 9 mm Para 7,30
.357 Magnum (z lufy  152 mm) 11,29
.45 ACP 12,31
.308 Win. 18,23
.357 H & H Magnum 40,99
.480 Ruger (z lufy dł. 190 mm) 29,79
.500 S & W (z lufy 190 mm) 42,88
.458 Win. Mag. 70,35

 

Współczynnik Taylora  dla .700 Nitro Express (gigantycznego kalibru, dobrego nawet na tyranozaury) wynosi 202, a dla 600 N.E. dochodzi do 150. Mocny kaliber .460 Weatherby Magnum ma TKO równe 89, zaś .500 A – Sguare – 105. Wszystkie te wielkości są imponujące, ale to jeszcze nic… Pocisk wystrzelony z potężnej  strzelby gładkolufowej kalibru 4 (26,7 mm) dysponuje TKO  rzędu  382 (przy kuli  o masie 113,4 g i prędkości wylotowej 442 m/s). To praktycznie rekord świata, bowiem mocniejszej broni na zwierzynę nikt już nie wytwarza.  „Czwórki” nie są używane w praktyce choć paru rusznikarzy z Ferlach jeszcze je robi.  Dlaczego? A któż by chciał nosić dwulufową armatę o wadze 9,5 – 10 kg i zbliżać się do słonia na 15 – 25 metrów? Ci, którzy nabędą  ręcznie robioną „czwórkę” traktują ją wyłącznie jako dzieło sztuki i dobrą lokatę kapitału. Ponoć co dwadzieścia lat wartość austriackiej „4 bore” podwaja się.

Kalkulator do szybkiego przeliczania współczynnika TKO dostępny jest m.in. nas stronach: www.n4lcd.com/calc/  lub www.handloads.com/calc/quick.asp.

Warto czasem posłużyć się danymi statystycznymi.  W latach 1990 – 1996, we Francji skatalogowano ponad 26.600 w pełni udokumentowanych przypadków strzelania do zwierzyny grubej. Wrzucono te dane do komputera i przetrawiono.  Przy analizie rażenia skutecznego najbardziej znanych w tym czasie pocisków, posłużono się kryterium natychmiastowego obalenia zwierza /warunek  –  po otrzymaniu kuli zwierz pada  na miejscu lub uchodzi  na dystans nie większy niż dziewięć metrów/. Wśród pierwszych dziesięciu pocisków w tabeli najlepszy okazał się Vulkan  (69,78 %  rażenia obalającego pierwszym strzałem).  Trzecie miejsce zajął  Plastic Point Normy (67,8 %).

Minusem tej statystyki jest oczywiście nieuwzględnienie pocisków najnowszej generacji.  Po 1996 roku opracowano wiele lepszych pocisków, o ściśle kontrolowanej deformacji. Nie ma co ukrywać, iż największy postęp robią w tej kwestii firmy z USA.

Wydaje się, iż dla określenia jaki kaliber, typ amunicji czy broni wskazany jest na określony gatunek  zwierzyny łownej  przydaje się zastosowanie zaawansowanej wiedzy z dziedziny fizyki.  Trzeba przy tym  pamiętać, iż w warunkach łowów wiele może się zmienić. Sytuacje, mimo iż pozornie zbliżone  są w zasadzie niepowtarzalne. Do zmiennych, bardzo trudnych do przewidzenia  jest np. kondycja zwierzęcia w momencie postrzelenia,  jego ustawienie przy  trafieniu, stan napięcia mięśni, ilość testosteronu (która buzuje w samcach podczas okresu godowego, czyniąc je bardziej odpornymi na strzał), a nawet wysokość uniesienia głowy. Istotne są waga, wielkość zwierzęcia ale i średnica oraz głębokość kanału wlotowego pocisku  (lub ilość kanałów jeżeli pocisk się rozdzieli),  tempo wykrwawiania się itd.  Bardzo doświadczeni łowcy niejednokrotnie mieli do czynienia  z sytuacją, gdzie czyste zdawałoby się trafienie powodowało zaskakującą reakcję zwierza (lub zupełny brak reakcji) czy jego odejście na odległość przeczącą zdrowemu rozsądkowi.  Myśliwi wiedzą doskonale, iż nic nie jest przesądzone raz na zawsze. Teorii dotyczących skutecznych kalibrów czy pocisków jest bardzo wiele, niestety większość z nich bierze pod uwagę tylko kilka czynników.  Należą do nich masa pocisku, jego prędkość, typ i  średnica /kaliber/. To za mało. Jakie więc parametry należy uwzględnić, by właściwie wyliczyć optymalny pocisk? Wymieńmy jeszcze inne:

  • prędkość przycelna;
  • średnica wlotowa  i wyjściowa /masa resztkowa pocisku/  ;
  • energia przycelna;
  • ekspandowanie oraz kształt głowicy pocisku;
  • miejsce ulokowania (trafienia) ;
  • zjawisko  szoku etc.

Uwaga:  żaden pocisk, nawet najlepszy nie daje stuprocentowej gwarancji skutecznego rażenia czy obalenia. Wyniki uzyskane przy wykorzystaniu nawet najlepszych wzorów mają więc jedynie charakter orientacyjny.

Wymieńmy inne formuły, nieco mniej znane od starego TKO.

Thornily Stopping Power (TSP). Peter Thorniley był myśliwym z dużym doświadczeniem, uzyskanym  podczas polowań w Ameryce Północnej i Afryce. TSP  to poprawiony wzór i tabela, służąca do oszacowania możliwości  danego pocisku. TSP  oblicza się na podstawie trzech wielkości :

  • masy pocisku (jednostka: grains),
  • prędkości (jednostka: stopa na sek.) ,
  • średnicy pocisku (jednostka:  .000 cala)

Uzyskany wynik porównujemy z danymi tabelarycznymi, które pozwalają oszacować jakie zwierzę możemy ustrzelić z danej amunicji np. :

45        – antylopa;

50        – jeleń;

100      – niedźwiedź czarny (przy założeniu, iż ma on 350 – 500 funtów masy  czyli  159 – 227 kg);

120      – łoś,  kudu, zebra, większe zwierzęta afrykańskich  równin;

150      – lew, lampart, niedźwiedź Grizzly , niedźwiedź brunatny;

250      – hipopotam , nosorożec, bizon, słoń

Link do automatycznego obliczania : https://www.beartoothbullets.com/rescources/calculators/php/thornily.htm

A teraz dokonajmy porównawczych przeliczeń  pocisków kal. 30 – 06; .44 Magnum; .454 Casull i 12/76 Magnum, w zakresie Thornily Stopping Power i Taylor Knock Oot. Uśredniono wyniki dla siedmiu fabrycznych nabojów w każdym kalibrze (firm Lapua, Hornady i  RWS).

Kaliber

TKO

TSP

.30 – 06 21 109
.44 RM 26 117
.454 Casull 35 142
12/76 94 345

 

Jak widać, w kwestii obalania obie formuły wyraźnie wskazują na możliwości kuli kal. 12/76.  Najlepsza z pozostałych (.454 Casull) znacznie ustępuje starej brenece.

Kabal Stopping Power (skrót od Ka – kalkulator, bal – balistyczny), bardzo zresztą podobny do Thornily Stopping Power.

Polska strona – https://www.cbal.eu/index.php?&lan=pl&lan_ver=

Strona kalkulatora (PL) –  https://www.cbal.eu/thorn.php

Wybiera się jednostki (amerykańskie lub metryczne) oraz typ pocisku (do wyboru: miękki rdzeniowy, twardy rdzeniowy, typu solids). Wprowadza się do kalkulatora prędkość przycelną, masę pocisku oraz jego średnicę.

 

Hornady Index of Terminal Standards (HITS) – opracowany przez firmę Hornady.

HITS = masa pocisku2 /  średnica pocisku 2 / 7000 x prędkość przycelna / 100

Alternatywnie:

HITS = masa pocisku x przekrój x prędkość przycelna / 100

Po obliczeniu tej wartości, porównujemy wynik do czterech kategorii klasyfikacyjnej zwierząt:

  • 500 lub poniżej – zwierzęta o  masie poniżej 50 kg;
  • Od 501 do 900 –  średnie zwierzęta  o masie 50 do 175 kg (np. jeleń, czarny niedźwiedź czy karibu)
  • 901 do 1500 – duże, ale nie niebezpieczna zwierzęta  o wadze od ok. 200 do 1000 kg (np. łosie, duże antylopy  afrykańskich równin, żubry, itp.)
  • 1501 lub powyżej – niebezpieczne zwierzęta  dowolnej masy.

 

A oto wybrane wielkości HITS dla fabrycznej amunicji firmy Hornady:

Kaliber

Typ i masa pocisku

Wyliczony indeks HITS

.22 – 250 Rem. SP; 3,88 g 328
.223 Rem. V – Max; 3,56 g 246
.243 Win. BTSP InterLock;  6,48 g 692
6,5 x 55 SE SP InterLock; 9,07 g 941
6,5 Creedmoor A – Max; 9,07 g 1066
.270 Win. SP Interlock  9,72 g 1106
7 x 57 SST InterLock; 9,0 g 903
7 mm  RM BTSP InterLock  10,5 g 1282
.30 – 30 Win. FTX; 10,37 g 826
.308 Win. BTSP LM InterLock; 10,7 g 1092
.30 – 06 SST InterLock; 11,66 g 1227
.300 WM SP HM  InterLock;  11,66 g 1401
9,3 x 74R SP – RP; 18,53 g 1863
.375 H & H Magnum DGX; 19,44 g 2034
.44 Rem. Magnum (lufa krótka 7,5 cala) JHP/XTR;  19,44 g 754
.444 Marlin FTX; 17,17 g 1071
.454 Casull (lufa krótka 7,5 cala) XTP MAG;  19,44 g 939
.458 WM DGS HM; 32,4 g 3395
.458 Lott DGS;  32,4 g 3458
.500 S & W, (lufa 10 cali) FP-XTR;  32,4 g 1793

 

Cała tabelka dotycząca amunicji jest dostępna pod linkiem :

https://www.hornady.com/assets/files/catalog/2009/center_spread.pdf

https://www.hornady.com/ballistics-resource/ballistics-calculator  – kalkulator dla innych rodzajów amunicji

Lethiality Index  – teoria Johna Wootersa oparta na wzorze na przydatność pocisku w konkretnych warunkach, obalona ze względu na pominięcie kilku ważnych szczegółów dotyczących zachowania kuli przy kontakcie z konkretnym celem.

 

Oryginalny wzór wyglądał następująco :

LI=Energia kinetyczna x Gęstość sekcyjna  x średnica pocisku (cale)

Knock – Out Value (KOV) Formula – opiera się na wzorze Taylor Knockout (TKO). Opracował ją ekspert z RPA  Chris Bekker. Teoria ta również została oceniona jako naukowo nie poprawna.

Wzór matematyczny w oryginale wyglądał następująco :

KOV = Terminal momentum (lb. ft/s) x Sectional Density (S.D) x  Mushroom Factor

gdzie :

Terminal momentum  (moment terminalny)  = prędkość przycelna pocisku x masa resztkowa pocisku;
Sectional Density   (gęstość przekroju)  = stosunek masy pocisku  do pola przekroju;

Mushroom Factor to wielkość zgrzybkowania /deformacji / pocisku.

Uwaga – trzeba pamiętać, iż do liczenia Knock – Out Value (KOV) lub Maplat Factor
potrzebne są pomiary pocisku wyjętego z tuszy. W praktyce jest to trudne, więc trzeba przyjąć jakąś masę resztkową (np. 40 – 70 %) i średnicę zdeformowanej głowicy pocisku (np. 180 – 250 %). Efekt – daje to tylko przybliżone wyniki, z niemałym błędem.

Przykładowo – wyliczone KOV  Bekkera dla  pocisku kal. 7 x 57 o masie 130 grainów wynosi ok. 10,6 dla ciężkiej kuli  (170 grainów) natomiast ok. 19,3.

Formuła Optimal Game Weight  (OGW – czyli optymalna masa zwierzyny)Jest to wyliczenie, wskazujące na jakie zwierzęta (kryterium – masa) można polować przy użyciu danego pocisku. Temat ten rozwinął Edward A. Matunas, a wzory zostały opublikowane m.in. w Lyman Reloading  Manual, 47 Edition.

OGW (funt) = prędkość (fps) 3 x masa pocisku (grs.) 2 x 1.5 x 10 -12

Internetowy kalkulator do obliczania wielkości OGW: https://www.biggameinfo.com/BalCalc.aspx ;

https://www.biggameinfo.com/GameWgt.aspx.

Wynik dopasowujemy następnie do tabeli przedstawiającej listę mas tusz dorosłych samców różnej zwierzyny. Wydaje się, iż OGW jest jedną z lepszych formuł co do wyliczania skuteczności pocisków.  W porównaniu do formuły TKO,  OGW bardziej preferuje  szybsze pociski, ale będzie również sprzyjać cięższym kulom. Wynik OGW oznacza maksymalną masę zwierząt, które można skutecznie zabić z pocisku danego kalibru.

Na podstawie wzoru i kalkulatora internetowego, Chuck Hawks dokonał przeliczeń optymalnych zasięgów skutecznych przy konkretnych pociskach i nabojach. Tabele wyliczeniowe, wskazujące np. z jakiej maksymalnie odległości można strzelać konkretnym pociskiem do zwierza o wskazanej masie umieszczone są na stronie     https://www.chuckhawks.com/game_range_caliber.htm

Niżej zamieszczam część ww. tabel. Niektóre jednostki zostały dostosowane do wymogów europejskich.  Wyjaśnienie  –  obok kalibru podane są parametry nabojów – masa pocisku w grainach oraz prędkość w stopach na sekundę, dalej współczynnik balistyczny pocisku BC, masy zwierzyny w kg , np. 45, 91 kg  itd. oraz MPBR  w yardach (1 yard – 0,91 m).  MPBR (Maximum Point Blank Range) to odległość, na której przewyższenie i zniżenie trajektorii nie wychodzi  jeszcze poza strefę skutecznego rażenia. Wyliczana jest dla tych zwierząt, na które pocisk /nabój/ jest przeznaczony.

Niżej podane są dystanse w yardach, na których można strzelać tym konkretnym pociskiem.  400+  oznacza, że można strzelać na dystansach większych od 400 yardów.

Nabój            Masa         Vo           BC      45      91       182     272       454    MPBR

.223 Rem.          60          3150          .228     125      –           –           –           –         281
.223 WSSM       64          3600          .230     250      90        –           –           –           317
6mm PPC         90           3000         .385     400+    200      –           –           –           290
.243 Win.          95           3100          .379     400+    275      5          –           –          300
.243 Win.          100         2960          .351     400+    240      –           –           –         283
6mm Rem.        100         3100         .351     400+    295      40        –           –           296
.243 WSSM      100          3100         .351     400+    295      40        –           –           296
.240 Wby.         100         3400          .351     400+    400      150      –           –          322
.25-35 Win.       117         2300         .238     195      50        –           –           –          212
.250 Savage       100        2820          .336     390      175      –           –           –         270
.257 Roberts      120        2700         .391     400+    290      20        –           –           271
.25 WSSM         120        2990          .391     400+    400+    130      –           –           291
.25-06 Rem.       120        2990          .391     400+    400+    130      –           –          291
.257 Wby.           120       3305          .391     400+    400+    280      110      –           317
6.5×55                 129       2700      .445         400+    385      92        –           –          267
6.5×55 SE             140      2645         .435     400+    400+    135      –           –           260
.260 Rem.            120       2890         .433     400+    400+    120      –           –           284
.260 Rem.             140      2750         .435     400+    400+    185      10        –           271
6.5-284 Norma     140       2900        .435     400+    400+    260      80        –           286
6.5×68 S                140      2990         .435     400+    400+    300      125      –           294
.264 Win. Mag.     140      3100        .435     400+    400+    350      175      –           303
6.8mm Rem. SPC  115     2800        .325     400+    245      30        –           –           267
.270 Win.              130       3140        .416     400+    400+    290      120      –           305
.270 Win.              150       2900        .481     400+    400+    350      160      –           287
.270 WSM            130        3206       .416     400+    400+    320      150      –           311
.270 WSM            150        3150       .481     400+    400+    400+    275      28        311
.270 Wby. Mag.    130        3375      .416     400+    400+    390      220      –           326
.270 Wby. Mag.   150        3245       .481     400+    400+    400+    320      70        320
7×57                     145        2790        .502     400+    400+    270      70        –           279
7×57                     175        2535        .519     400+    400+    305      110      –           256
7mm-08 Rem.      120       3000        .343    400+    365      135      –           –           286
7×64                     140      3000          .485     400+    400+    340      140      –           298
.280 Rem.            140       3000         .485     400+    400+    340      140      –           298
7mm SAUM        150       3110        .456     400+    400+    400+    250      10        305
7mm WSM          150      3200         .456     400+    400+    400+    290      50        314
7mm Rem. Mag.  139      3100         .392     400+    400+    305+    145      –           300
7mm Rem. Mag.   175     2860         .465     400+    400+    400+    275      35        283
7mm Wby. Mag.   154     3260        .423     400+    400+    400+    320      100      317
7mm STW            150      3280        .456     400+    400+    400+    330      85        321
7mm Ultra Mag.   160      3200        .475     400+    400+    400+    370      120      314
.30-30 Win.           150      2390        .268    365      205      40        –           –           225
.30-30 Win.           160      2400        .330     400+    290      90        –           –           232
.300 Savage           150     2630         .435     400+    400+    180      10        –           259
.308 Marlin Exp.   160      2660       .400     400+    400+    225      75        –           261
.308 Win.               150      2800        .435     400+    400+    270      90        –           275
.308 Win.               165      2700        .410     400+    400+    280      120      –           264
.308 Win.               180      2610        .483     400+    400+    360      175      –           259
.30-06                     150     2910         .435     400+    400+    320      145      –           287
.30-06                     165     2800         .410    400+    400+    380      190      –           273
.30-06                     180     2700         .483     400+    400+    400+    225      –           269
.300 WSM              180     2970        .483     400+    400+    400+    370      123      294
.300 Win. Mag.      150     3260        .435     400+    400+    400+    305      75        317
.300 Win. Mag.      180     3070        .483     400+    400+    400+    400+    170      303
.300 Wby. Mag.     180     3250        .483     400+    400+    400+    400+    260      320
.300 Ultra Mag.      200     3025       .481     400+    400+    400+    400+    250      299
.30-378 Wby. Mag. 200     3160       .481     400+    400+    400+    400+    320      311
7.62×39                   123    2365         .292     290      110      –           –           –           225
.303 British             180    2460        .328     400+    375      180      60        –           237
8x57JS                    200     2650        .426     400+    400+    400+    260      50        260
8x68S                      220    2800         .448     400+    400+    400+    400+    210      277
.325 WSM               200    2950        .426     400+    400+    400+    390      185      289
.325 WSM               220   2840         .383     400+    400+    400+    373      192      276
8mm Rem. Mag.     200   2900         .426     400+    400+    400+    380      170      284
.338 Marlin Expr.   200   2565        .430     400+    400+    370      215      5          254
.338 Federal            180    2830        .372     400+    400+    360      220      35        274
.338 Federal            200    2400        .448     400+    400+    295      135      –           240
.338 Win. Mag.       200   2960         .414     400+    400+    400+    395      190      289
.338 Win. Mag.       225   2780         .454     400+    400+    400+    400+    220      274
.338 Ultra Mag        250  2860         .473     400+    400+    400+    400+    370      285
.338 Lapua Mag.     250  3000         .473     400+    400+    400+    400+    400+    297
.340 Wby. Mag.     250   2941          .473     400+    400+    400+    400+    400+    291
.357 Mag.               158  1800           .153     110      10        –           –           –           160
.35 Rem.                200   2080           .180     270      155      50        –           –           186
.35 Whelen             250   2400          .409     400+    400+    400+    290      100      237
.350 Rem. Mag.      225   2550         .430     400+    400+    400+    295      95        253
.350 Rem. Mag.      250   2500         .409     400+    400+    400+    335      151      246
9.3×62                     270   2550          .361     400+    400+    400+    370      205      247
9.3×62                     286   2360          .279     400+    400+    340      245      120      224
9.3x74R                  286   2360          .410     400+    400+    400+    360      180      234
.375 H&H Mag.      270   2690         .380     400+    400+    400+    400+    280      260
.378 Wby. Mag.      270   3180         .380     400+    400+    400+    400+    400+    3.6
.416 Rem. Mag.      400   2400         .316     400+    400+    400+    400+    400+    231
.416 Rigby              400   2400          .316     400+    400+    400+    400+    400+    231
.44 Mag.                 240   1760          .165     245      120      25        –           –           159
.44 Rem. Mag.        275   1580         .199     330      140      20        –           –           149
.444 Marlin             265   2200         .191     400+    290      175      110      20        197
.45 Colt                   250   1500          .146     175      60        –           –           –           136
.45-70                      300   1800          .197     400+    245      115      45        –           166
.45-70                      350   1900          .189     400+    325      185      120      35        174
.450 Marlin             350   2100         .189     400+    385      240      170      90        189
.458 Win. Mag.       400   2050         .258     400+    400+    365      270      160      195
.458 Win. Mag.       500   2100         .295     400+    400+    400+    400+    320      200
.460 Wby. Mag.      500   2600         .295     400+    400+    400+    400+    400+    246
.480 Ruger              325   1450         .150     325      130      25         –           –          134

 

Weźmy za przykład pocisk kalibru .44 Remington Magnum, używany zarówno w rewolwerach jak i sztucerach, zwłaszcza systemu „lever action”. Gdy celem jest zwierz o masie 45 kg, cięższy pocisk jest skuteczny nawet na dystansie 300 metrów. Przy zwierzu ważącym  91 kg, strzelać możemy maksymalnie na 127 metrów. Przy masie tuszy rzędu 182 kg położymy go  /teoretycznie/ tylko z odległości  18 metrów.

Wykaz wybranych pocisków ( głównie z rynku USA), wskazanych na różną zwierzynę:

Rodzaj zwierzyny

Producenci  i typy pocisków

Zalecane kalibry, w naszych warunkach

Szkodniki, małe drapieżniki, sarny (varmint, predator)
  • Barnauł SP i HP
  • Federal: Soft Point
  • Hornady: V-Max, SPSX, HP i SP
  • Norma: Soft Point
  • Nosler: Ballistic Tip-Varmint
  • Prvi Partizan SP
  • Remington: AccuTip-V, PowerLokt HP i Jacketed Hollow Point
  • Sellier & Bellot SP
  • Sierra: BlitzKing  i Varminter
  • Speer: TNT, Varmint Hollow Point  i Varmint Soft Point
  • Winchester: Ballistic Silvertip-Varmint, Hollow Point i Soft Point
 od .222 Rem. do .243 Win.
Jeleń, dzik i inne zwierzęta o średniej masie (Medium game)
  • Barnes: Tipped TSX
  • Federal: Soft Point
  • Hornady: SST, FTX and InterLock
  • Norma: Alaska i Vulkan
  • Nosler: Ballistic Tip
  • Remington: AccuTip i Core-Lokt
  • Ruag (RWS): Soft Point
  • Sako: SP
  • Sellier & Bellot: Soft Point
  • Sierra: Pro-Hunter i GameKing
  • Speer: Hot Cor
  • Swift: Scirocco
  • Winchester: Soft Point, Ballistic Silvertip, Power Point i Power Max Bonded
 6,5  do 9,3Najlepiej jest zacząć rozważania od kalibru 7 mm i pocisku o masie minimum 10 g
Zwierzyna o średniej masie ale większej odporności, np. niedźwiedź czarny, część średnich antylop afrykańskich; pociski stosunkowo uniwersalne
  • Barnes: MRX i TSX
  • Federal: Trophy Bonded Tip
  • Hornady: FTX, InterLock i InterBond
  • Norma: Vulkan i Oryx
  • Nosler: AccuBond i Partition
  • Remington: Core-Lokt i Core-Lokt Ultra Bonded
  • Ruag (RWS): DK
  • Sierra: GameKing
  • Speer: Deep Curl
  • Swift: Scirocco
  • Winchester: Silvertip, AccuBond CT i XP3
Od .30 – 06 w górę
Twarda na strzał zwierzyna o masie powyżej 175 kg, duże antylopy afrykańskie
  • A-Square: Dead Tough
  • Barnes: MRX i TSX
  • Federal: Trophy Bonded Tip i Trophy Bonded Bear Claw
  • Hornady: Interlock, SP-RP InterLock, InterBond i GMX
  • Kynoch: SN
  • Norma: Oryx
  • Nosler: Partition i AccuBond
  • Remington: Core-Lokt czy Core-Lokt Ultra Bonded
  • RWS: DK
  • Sierra: GameKing
  • Speer: Grand Slam
  • Swift: A-Frame
  • Winchester: Silvertip, AccuBond CT, XP3 i E-Tip
  • Woodleigh: Weldcore
Od .300 Winchester Magnum w górę
Niebezpieczne drapieżniki (lew, tygrys, lampart, jaguar, niedźwiedź grizzly etc.)
  • A-Square: Lion Load i Dead Tough
  • Barnes: TSX
  • Federal: Trophy Bonded Bear Claw
  • Hornady: SP-RP InterLock i DGX
  • Kynoch: SN
  • Norma: TXP
  • Nosler: AccuBond i Partition
  • Remington: Core-Lokt Ultra Bonded
  • Swift: A-Frame
  • Winchester: AccuBond CT
  • Woodleigh: Weldcore
.338 –  .416
Słoń, nosorożec, bawół
  • A-Square: Dead Tough i Solid
  • Barnes: TSX and Banded Solid
  • Federal: Trophy Bonded Bear Claw i Trophy Bonded Sledgehammer Solid
  • Hornady: SP-RP Interlock, DGX i DGS
  • Kynoch: SN i Solid
  • Norma: TXP
  • Nosler: Partition i Solid
  • Swift: A-Frame
  • Woodleigh: Weldcore i twardy FMJ
Wskazane powyżej .416, np. .577; .600 i .700 Nitro Express

Należy się mała próba podsumowania – co decyduje o szybkim rażeniu obalającym?  Moim zdaniem najważniejszym czynnikiem jest perfekcyjne ulokowanie optymalnej kuli. Dwa elementy – celność strzału i dobrze dobrany pocisk (pod względem budowy, masy, energii i kalibru). To prosta i najlepsza recepta na sukces.  Jeśli umieścimy  prawidłowo skonstruowany pocisk ze sztucera w życiowo ważnych organach, nastąpi szybkie i niezawodne ubicie.

Marek Czerwiński

 
30 komentarzy

Dodano przez dnia 28 lutego 2014 w Amunicja

 

Tags:

30 responses to “Różne formuły na skuteczność pocisku czyli jak dobrać kaliber i kulę na łowy

Leave a Comment:

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *